Menu

Kotsmisselijke Kanarie

De Antwerpse avondklok steekt terug in de kast en aan de kust is de openbare ruimte weer openbaar. Voorlopig, want precedenten zijn geschapen: men heeft gemerkt dat men er ongestraft mee wegkwam. Ook elders daverde de grondwet op haar grondvesten. Daarbij werd het principe van function creep glansrijk geillustreerd: technologie zal altijd gebruikt worden voor andere dingen dan waarvoor ze initieel bedoeld was. Drones met warmtecamera’s (tegen mensensmokkel) werden gebruikt om tweedeverblijvers uit hun caravan te halen en slimme camera’s om een bevolking een lockdown op te leggen. Minister Jambon verklaarde destijds nochtans dat ze louter bedoeld waren “tegen criminelen en terroristen”. Maar misschien is hij ook dat “vergeten”.

De registratieplicht in de horeca werd onlangs in Duitsland al misbruikt voor politie-onderzoek. (Al zou die info bij ons vooral een massa verdachte Bart De Wevers opleveren, gezien meer dan één Antwerpse caféganger die alias bleek te hanteren. In sommige cafés zaten volgens de registratie tot wel vijf BDW’s tegelijk.) De tracing app komt eraan. De mantra “veiligheid boven alles” uit het terreurtijdperk (weet u nog?) wordt in coronatijd vervangen door “gezondheid boven alles”. En met het bezwaar “privacy” zal weer even hard gelachen worden als toen.

Controle

Privacy is de kanarie in de koolmijn der burgerrechten. Het is altijd het eerste recht dat sneuvelt. Daar is een reden voor. Het is namelijk ook het meest misbegrepen recht. Binnenlandse Zakenministers genre De Crem of Jambon doen graag alsof het “geheimpjes van criminelen” beschermt. Ze hanteren dan het bekende toog-argument “wie niets te verbergen heeft…”. U kent het riedeltje. Als de heren ministers dat principe echt zouden geloven, waarom schaffen ze dan niet meteen de parlementaire onschendbaarheid af? Wie niets te verbergen heeft, heeft immers niets te vrezen, toch?

Privacy gaat niet over verbergen. Het is omgekeerd; privacy gaat over controle. Dat woord heeft twee betekenissen:
1. surveillance (in de gaten houden) en
2. macht (onder de knoet houden).
Het tweede volgt uit het eerste.

Privacy heeft dus niets te maken met stiekem uw ding kunnen doen. Het is niet het recht op een gordijn voor uw raam of een tettenboekske onder uw bed. Het is niet het recht om iets te verbergen. Privacy is het recht om niet continu gecontroleerd te worden. In de beide betekenissen van het woord. Om niet overgeleverd te worden aan de willekeur van een anoniem staatsapparaat, dat altijd aan het langste eind zal trekken los van wie er toevallig nu weer aan de macht is. Privacy is het recht op het vermoeden van onschuld; een fundamenteel principe in een rechtsstaat. En we verglijden van “onschuldig tot” naar “verdacht tot het tegendeel bewezen”.

Future Proof

De goede intenties van onze huidige wetgevers zijn daarbij waardeloos voor de toekomst. De hamvraag is niet of we onze overheid vandaag blindelings vertrouwen, maar of we alle overheden van de komende 50 jaar blindelings vertrouwen. Laat ik het even omdraaien; als ik u 5 jaar geleden had verteld dat de president van de VS ermee zou dreigen de verkiezingsuitslag niet te zullen erkennen, dat Polen “LGBT-vrije” steden zou uitroepen, dat de EU haar binnengrenzen zou sluiten en het vrije verkeer zou opheffen, dat een hele provincie nachtelijk huisarrest zou krijgen, dat drones met warmtecamera’s zouden gebruikt worden om caravanbewoners te betrappen, u had me vierkant uitgelachen en toegesust “dat het allemaal wel zo’n vaart niet zal lopen”. Behalve misschien dat van die drones. So what, u woont toch niet in een caravan.

We moeten dus niet waakzaam zijn opdat een slecht bedoelende overheid dictatoriale maatregelen zou treffen, we moeten waakzaam zijn opdat een goedbedoelende overheid het niet al te makkelijk maakt voor die van de toekomst. De volledige redenering is dus: “Als je niets te verbergen hebt én het systeem perfect is en de mensen erachter feilloos en oncorrumpeerbaar, nu én in de toekomst, dàn heb je niks te vrezen.”  Dat zijn een hoop als’jes achter elkaar. En ze werden deze week door de zaak van de Slovaakse Jozef Chovanec die stierf in een politiecel in Charleroi, weeral eens pijnlijk gefalsifieerd. Ironisch genoeg door het uitlekken van oude beelden van een camera die gericht stond op een overheid die zelf iets te verbergen (of “te vergeten”) had. En (nog) niet de totale controle had om het lek te verhinderen. Wat andermaal de oude tegelwijsheid illustreerde: “In een gezonde democratie staan de camera’s gericht naar de overheid, niet naar de burgers.”

Sjarels

Het systeem is kortom niet perfect. En de mensen erachter zijn ook maar mensen. Ook bij de politie zijn er criminelen. De recent opgerolde “bende van Mega Toby en Sproetje” bijvoorbeeld, in juni dit jaar veroordeeld tot 30-40 maanden voor diefstallen met geweld, racisme, illegale huiszoekingen, vervalsen van PV’s, machtsmisbruik, schending van het beroepsgeheim en willekeurige vrijheidsberoving. Vorig jaar werden zestig Antwerpse agenten betrapt op illegaal gokken, sommigen van hen hadden identiteitsdiefstal gepleegd met rijksregisternummers uit de politiedatabank. En dan zijn er nog de berichten over lokale ambtenaren die gewoon uit nieuwsgierigheid snuisteren in het rijksregister. Kortom, “de overheid”, dat zijn gewoon sjarels zoals u en ik.

Een overheid is minstens even imperfect en onbetrouwbaar als haar burgers. Daarom is een machtsevenwicht tussen beide van essentieel belang. Dat precaire, democratische evenwicht beschermen, is de échte kern van privacy. Geen schoolmeisjesgewauwel over geheimpjes.

Door technologische evolutie, gouvernementele machtsgeilheid en burgerlijke onverschilligheid helt de balans alsmaar sneller over in het voordeel van de staat. Volksvertegenwoordigers smossen met onze privacy, en wij zijn te afgeleid door onze flitsende smartphones en domme “niets te verbergen”-redeneringen om duidelijk te zien waar het écht om draait. De kanarie ligt te kotsen in de koolmijn.

De terreurmaatregelen leren ons dat niets zo permanent is als een tijdelijke maatregel. Geen enkele overheid wil ooit minder controle; het is een eenrichtingsstraat. Elke millimeter privacy die we opgeven, krijgen we nooit meer terug. Elke vrijheid die we vandaag opgeven, zijn onze kinderen onherroepelijk kwijt.

Deze coronacrisis heeft nog maar eens duidelijk gemaakt wat zelfs de oude Grieken al wisten: dat machthebbers nooit blindelings te vertrouwen zijn met macht. Geef ze een bestuurlijke vinger en ze grijpen een arm. Dit gedrag mogen wij burgers niet tolereren. Ze zullen opnieuw streng door ons gecontroleerd moeten worden. In de beide betekenissen van het woord.


Herwerkte column voor De Standaard, 29/8/2020

Columns, De Standaard | , , | Reacties uitgeschakeld voor Kotsmisselijke Kanarie
© 2022 - Michael Van Peel